Giữa nhịp sống sôi động của phố biển, có một mạch nguồn di sản dưới chân núi Bài Thơ vẫn thầm lặng chảy trôi qua bao thế hệ. Từ những bậc thềm cổ kính của Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, bước chân người lữ khách có thể tiếp nối qua không gian thanh tịnh của Chùa Long Tiên, ghé thăm nét tín ngưỡng dân gian tại Đền Bà Chúa, rồi dừng lại trước dấu tích văn hiến nơi Đền thờ Bài Thơ cổ. Hành trình ấy hội tụ trọn vẹn các tầng giá trị từ lịch sử, văn hóa đến tâm linh của vùng đất Hồng Gai.
Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn – Nơi lưu giữ hào khí dân tộc
Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn mở ra hành trình di sản bằng không gian tâm linh linh thiêng tọa lạc dưới chân núi Bài Thơ. Nơi đây thờ Đức Ông Trần Quốc Nghiễn – Hưng Vũ Đông Hải Đại Vương, con trai cả Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, ông đã cùng cha và các tướng lĩnh lập nhiều chiến công hiển hách. Đặc biệt, ông góp công lớn vào chiến thắng Bạch Đằng lần thứ 3 năm 1288. Để ghi nhớ công ơn của người danh tướng văn võ song toàn, tấm gương tận trung, tận hiếu ấy, người dân đã lập đền thờ ông vào cuối thế kỷ XIII tại chân núi Bài Thơ.
Trải qua biết bao thăng trầm, nhiều lần trùng tu tôn tạo, đến nay, Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn được mở rộng khang trang, xứng đáng là nơi lưu giữ ký ức Hào khí Đông A dân tộc. Nằm ở địa thế cao, mặt hướng ra Vịnh Hạ Long, đền có 3 gian bái đường, 1 gian hậu cung, cùng với Cung Mẫu và Cung Phật với tổng diện tích gần 1ha. Hiện Đền đang nằm trong di tích Núi Bài Thơ – Chùa Long Tiên, được xếp hạng Di tích lịch sử, danh thắng cấp Quốc gia năm 1992.
Lễ hội Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn được tổ chức dịp tháng 4 hàng năm nhân ngày mất của ông đồng thời trở thành một hoạt động văn hóa tâm linh đậm đà bản sắc dịp Carnaval Hạ Long. Đây không chỉ là dịp để nhân dân bày tỏ lòng biết ơn, tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc mà còn mở ra một không gian di sản hấp dẫn du khách thập phương.
Đền Bà Chúa – Dòng chảy tín ngưỡng dân gian
Nếu Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn khiến ta nghiêng mình trước hào khí lịch sử, thì Đền Bà Chúa lại che chở, bảo hộ cho người dân vùng biển. Ngược dòng thời gian về cuối thế kỷ XIX, tiền thân của nơi đây chỉ là một ngôi miếu nhỏ nằm nép mình dưới chân núi Bài Thơ. Ngày ấy, chẳng có mái che hay cột kèo chạm trổ, bát hương chỉ lặng lẽ đặt vào những gườm đá tự nhiên, vậy mà khói hương chẳng bao giờ dứt.
Trải qua bao thăng trầm, đến năm 2025, với sự đồng lòng của chính quyền và nhân dân Quảng Ninh, ngôi đền đã được tôn tạo khang trang, vững chãi như hôm nay. Dù diện mạo có khoác lên mình lớp áo mới, cái “hồn” của di sản vẫn vẹn nguyên như thế. Ở Đền Bà Chúa, giá trị tín ngưỡng thấm đẫm trong từng nén hương thơm và những lời khấn nguyện giản dị về một cuộc đời bình an.
Chẳng biết từ bao giờ, Đền Bà Chúa gần gũi như một phần hơi thở của cộng đồng, được lưu giữ bằng sợi dây niềm tin bền bỉ qua muôn thế hệ để từ đó trở thành một điểm dừng chân trong bản đồ di sản Núi Bài Thơ.
Đền Bài Thơ cổ – Dấu tích văn hiến trên đá
Nếu như Đền Bà Chúa là biểu tượng của di sản tâm hình với những nét đẹp văn hóa phi vật thể thì Đền Bài thơ cổ lại gây ấn tượng với nét đẹp thi ca hữu hình qua từng nét chữ rành mạch tạc vào đá núi.
Đền Bài Thơ cổ nằm nép mình bên chân núi, trăm năm qua vẫn lặng yên gìn giữ những vần thơ khắc đá của vua Lê Thánh Tông. Những dòng chữ ấy là dấu tích của một thời kỳ văn hiến rực rỡ; là minh chứng đắt giá cho vị trí trọng yếu và sự công nhận tầm vóc của vùng đất Hồng Gai (Quảng Ninh) – nơi cửa ngõ Đông Bắc của Tổ quốc trong dòng chảy lịch sử. Trong đó, có những dòng tuyệt bút:
“Cự lãng uông uông triều bách xuyên
Quần sơn cơ bố bích liên thiên”
Tạm dịch:
“Nước lớn mênh mông, trăm sông chầu
Núi non trùng điệp như quân cờ, vách đá liền trời”
Giữa khung cảnh hùng vĩ nơi núi đá giao hòa cùng biển trời, lắng nghe lịch sử “lên tiếng” qua những dòng chữ tạc đá của bậc tiền nhân, ta bỗng thấy nhịp thời gian như chậm lại. Điểm dừng chân này chính là nốt lặng quý giá, giúp du khách không chỉ khám phá những điểm đến mà còn thực sự chạm vào linh hồn vùng đất, tìm thấy sự kết nối thiêng liêng với cội nguồn văn hiến cha ông.
Chùa Long Tiên – Nét thanh tịnh linh thiêng giữa phố biển
Khi tâm trí đã được lắng lại bởi không gian của thi ca, văn hiến, du khách lại được vỗ về bằng một khoảng trời thanh tịnh nơi Chùa Long Tiên. Được xây dựng từ đầu thế kỷ XX dưới chân núi Bài Thơ kỳ vĩ, ngôi chùa không chỉ là chốn thiêng trong đời sống tôn giáo mà còn là điểm tựa tinh thần, nơi lưu giữ đức tin bền bỉ của nhiều thế hệ người dân nơi đây.
Chùa Long Tiên xây dựng vào năm 1941, mang dấu ấn kiến trúc chùa chiền nhà Nguyễn, kiểu chữ Nhị với ba gian tiền đường và ba gian hậu cung. Chùa có hai tầng tám mái. Mái ngói lợp âm dương với các đầu đao vút mềm mại. Hệ thống vì kèo cột gỗ của chùa được xây dựng theo kiểu giá chiêng chồng rường tứ hàng chân. Chùa theo hệ phái Bắc Tông, là nơi thờ các vị an thần và các tướng thời Trần có công với đất nước.
Dưới những mái đao cong vút chạm trổ rồng mây, mọi thanh âm náo nhiệt của phố thị ngoài kia dường như được gạn đục khơi trong, chỉ còn lại cảm giác nhẹ nhõm đến lạ kỳ. Trong làn khói hương bảng lảng quyện vào sương núi, tiếng chuông chùa ngân vang dìu dặt, rung động vào không gian khiến từng nhịp thời gian như chậm lại, để lòng người tự tìm về những khoảng lặng an bình.
Khi hành trình di sản trở nên sống động qua không gian lễ hội
Trong khuôn khổ các hoạt động văn hóa – du lịch đầu hè tại Quảng Ninh, hành trình di sản Hồng Gai lại thực sự “sống động” với không gian trang nghiêm của phần lễ và đa sắc màu dân gian trong phần hội. Lễ hội Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn năm 2026 sẽ trở thành điểm hẹn đặc biệt, nơi toàn bộ hành trình di sản hứa hẹn là một trải nghiệm đáng giá trong kỳ nghỉ này cho bạn và gia đình thân yêu.
Từ nghi lễ rước Đức Ông vi hành qua các tuyến phố, màn trình diễn Việt phục bộ hành cho đến không gian trải nghiệm văn hóa dân gian và chương trình nghệ thuật công phu “Linh thiêng nguồn cội – Hồng Gai khát vọng kỷ nguyên mới”… Hồng Gai cũng như hành trình di sản vốn có chính là nơi giao thoa giữa sử thi và hiện đại, niềm tự hào dân tộc và khát vọng thịnh vượng vươn xa.
