Trong kho tàng ẩm thực truyền thống Việt Nam, mắm là một phần không thể thiếu, phản ánh nét tinh tế, sự chắt chiu của văn hóa làng quê. Vùng đất Thanh Hóa không chỉ nổi tiếng với nhiều đặc sản như nem chua, bưởi tiến vua…, mà còn có một loại mắm độc đáo mang tên mắm cáy Thanh Hóa.
Loại mắm dân dã này được xem là “hồn quê” xứ Thanh, gắn liền với bữa cơm gia đình, với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ. Nếu như mắm tôm nổi bật bởi mùi thơm nồng nàn, mắm ruốc đậm vị biển cả thì mắm cáy lại mang hương vị rất riêng – đậm đà, béo bùi, phảng phất chút chua nhẹ và hậu ngọt đặc trưng. Chính sự khác biệt đó đã khiến mắm cáy trở thành món ăn mà bất cứ du khách nào khi đến Thanh Hóa cũng nên một lần thưởng thức.
Nguồn gốc và quy trình làm mắm cáy Thanh Hóa
Cáy là một loài giáp xác nhỏ, sống nhiều ở ruộng lúa, bờ ao, đầm nước ngọt. Người dân xứ Thanh từ lâu đã tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có này để tạo nên món mắm cáy trứ danh.
Quy trình làm mắm cáy đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu và cả sự kiên nhẫn:
Nguyên liệu: Những con cáy tươi được bắt vào tháng 2 đến đầu tháng 10 dương lịch, nhưng vào mùa hè là lúc thịt chắc và thơm nhất. Người dân thường chọn cáy đồng, màu đỏ gạch, nhiều gạch để cho ra chất lượng mắm ngon.
Sơ chế: Cáy được bóc yếm, rửa sạch, để ráo nước, giã nhuyễn cả vỏ, trộn đều với muối hột theo tỷ lệ phù hợp.
Người dân sơ chế cáy để làm mắm cáy. Ảnh: Thủy sản Việt Nam
Ủ mắm: Hỗn hợp cáy và muối được cho vào chum sành, đậy kín, để lên men tự nhiên trong nhiều tháng. Đây là công đoạn quan trọng quyết định mùi vị đặc trưng của mắm. Công đoạn này tuy đơn giản nhưng đòi hỏi mắm phải được để đúng nhiệt độ, thời gian thì mới giữ được vị thơm mát, ngọt nhẹ và màu sắc đẹp mắt.
Hoàn thiện: Sau thời gian ủ, mắm cáy có màu nâu cánh gián, hương thơm dậy mùi, vị đậm đà khó quên.
Hương vị đặc trưng – khác biệt của mắm cáy Thanh Hóa so với các loại mắm khác
Điểm độc đáo của mắm cáy Thanh Hóa nằm ở sự cân bằng giữa mùi nồng và vị ngọt bùi:
So với mắm tôm, mắm cáy nhẹ mùi hơn, không quá gắt nhưng vẫn đủ để kích thích vị giác.
So với mắm ruốc Huế, mắm cáy có vị béo, hậu ngọt và chua dịu, phù hợp cả với những người lần đầu thưởng thức mắm.
So với mắm cá linh miền Tây, mắm cáy Thanh Hóa tinh tế hơn, thường dùng để chấm trực tiếp hoặc pha chế chứ không quá nặng mùi.
Chính sự hài hòa đó khiến mắm cáy dễ đi vào bữa ăn hàng ngày, trở thành thứ gia vị gắn liền với cơm trắng, rau luộc hay bát canh chua dân dã.
Cách thưởng thức mắm cáy
Mắm cáy Thanh Hóa không chỉ là một loại nước chấm mà còn có thể biến tấu đa dạng thành nhiều món ngon hấp dẫn:
Pha mắm cáy chấm rau luộc: Vị mắm đậm đà quyện với vị ngọt thanh của rau, tạo nên hương vị giản dị mà khó quên. Các loại rau thường được luộc để chấm cùng mắm cáy như: rau muống, rau lang,…
Mắm cáy kho thịt: Miếng thịt ba chỉ béo ngậy được kho cùng mắm cáy cho ra hương vị thơm lừng, ăn với cơm nóng rất đưa cơm.
Pha mắm cáy chấm cà pháo: Đây là “cặp đôi hoàn hảo” trong ẩm thực làng quê xứ Thanh, vừa nồng nàn, vừa giòn rụm.
Làm gia vị ướp thịt, cá: Mắm cáy giúp món ăn thêm dậy mùi, khác biệt hoàn toàn so với việc sử dụng muối hay nước mắm thông thường.
Chính từ những cách kết hợp phong phú này, mắm cáy đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một món chấm, trở thành linh hồn trong nhiều bữa cơm của người Thanh Hóa.
Mua mắm cáy Thanh Hóa ở đâu?
Để thưởng thức hương vị đặc sản nồng nàn này, du khách có thể dễ dàng tìm mua mắm cáy Thanh Hóa tại nhiều địa chỉ.
Chợ quê Thanh Hóa
Rất dễ để bạn bắt gặp những chum, hũ mắm cáy được bày bán ngay bên lối đi tại các chợ quê trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa như:
Chợ Tây Thành, số 288 Nguyễn Trãi, phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa.
Chợ Đông Thành, đường Lê Lai, phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa.
Các cửa hàng đặc sản Thanh Hóa
Nếu muốn sự tiện lợi, du khách có thể lựa chọn những hũ mắm cáy được đóng lọ thủy tinh hoặc nhựa đã được bày bán sẵn tại các trạm dừng nghỉ hoặc các cửa hàng đặc sản Thanh hóa. Sản phẩm vừa giữ trọn hương vị nguyên bản, vừa dễ dàng vận chuyển xa, rất thích hợp để làm quà biếu bạn bè, người thân.
Mắm cáy Bà Lan, Thanh Hóa
Đây là một trong những thương hiệu nổi tiếng và được nhiều người biết đến nhất. Mắm cáy Bà Lan được chế biến từ những con cáy tươi sống, bắt trực tiếp từ đồng ruộng, ao đầm. Nhờ công thức truyền thống kết hợp với sự khéo léo trong từng công đoạn, mắm cáy nơi đây mang hương vị đậm đà, khác biệt, khiến bất cứ ai một lần thưởng thức cũng đều khó quên.
Không chỉ nổi tiếng trong tỉnh, mắm cáy Bà Lan còn được nhiều thực khách ở các tỉnh thành khác biết đến và tìm mua. Rất nhiều du khách khi đến Thanh Hóa đều chọn mang theo vài hũ mắm cáy Bà Lan về như một món quà đặc biệt.
Vì sao du khách nên thử mắm cáy Thanh Hóa?
Hương vị độc đáo, không thể trộn lẫn: Nếu nước mắm mang vị mặn mòi của biển, thì mắm cáy lại gợi lên cái béo ngậy, đậm đà của ruộng đồng làng quê. Từng giọt mắm sóng sánh, thoang thoảng mùi nồng nàn, đưa cơm đến lạ kỳ. Chỉ cần chấm cùng rau luộc, dưa cà hay thịt luộc, bạn sẽ thấy vị ngon dân dã mà tinh tế, khiến bữa cơm thêm phần đậm đà khó quên.
Trải nghiệm văn hóa ẩm thực làng quê: Thưởng thức mắm cáy không chỉ là nếm một món ăn, mà còn là hành trình chạm đến “hồn quê” xứ Thanh. Đó là sự kết tinh từ lao động cần cù của người nông dân, từ những giọt mồ hôi giữa cánh đồng, và từ bí quyết cha truyền con nối qua bao đời. Mỗi hũ mắm cáy vì thế không đơn thuần là gia vị, mà là một lát cắt văn hóa, phản chiếu nếp sống mộc mạc, chân chất của người dân nơi đây.
Món quà đong đầy ý nghĩa: Du khách đến Thanh Hóa thường không quên mang theo vài hũ mắm cáy về làm quà. Không chỉ bởi vị ngon lạ miệng, mà còn bởi giá trị tinh thần gói ghém trong đó. Một hũ mắm cáy giản dị nhưng lại đủ để khơi mở câu chuyện thân tình trên bàn ăn, để bạn bè, người thân cùng nhau khám phá và thưởng thức “vị quê” mà có lẽ không nơi nào khác có được.
Không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức những hũ mắm cáy dân dã mang đậm dấu ấn quê nhà, du khách khi đến Thanh Hóa có thể tìm đến mắm cáy Quảng Phúc – thương hiệu công nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh (năm 2021). Sản phẩm này vừa giữ trọn hương vị truyền thống, vừa ứng dụng công nghệ sản xuất tiên tiến để đảm bảo chất lượng và an toàn vệ sinh. Với định hướng phát triển bền vững, mắm cáy Quảng Phúc đã trở thành lựa chọn tin cậy của nhiều thực khách, xứng đáng là món quà ý nghĩa, đậm đà hồn quê xứ Thanh.
Bên cạnh mắm cáy, du khách đến Thanh Hóa có thể lựa chọn nhiều đặc sản nổi tiếng khác để mang về làm quà như: Nem chua Thanh Hóa – Món ăn trứ danh đã làm nên thương hiệu xứ Thanh, có mặt hầu khắp các cửa hàng đặc sản. Bưởi Luận Văn (Bưởi tiến Vua) – Đặc sản quý hiếm, thơm ngon, từng được dâng tiến vua chúa. Bánh gai Tứ Trụ – Loại bánh truyền thống với vị ngọt bùi, dẻo thơm, gói ghém hồn quê. Hải sản Sầm Sơn như: Tôm, mực khô hay cá thu một nắng cũng là lựa chọn tuyệt vời cho khách du lịch.
Mắm cáy Thanh Hóa không chỉ là món ăn dân dã mà còn là một nét đẹp văn hóa, chứa đựng tinh hoa ẩm thực truyền thống. Đến với Thanh Hóa, hãy một lần nếm thử hương vị mắm cáy – thứ gia vị giản dị nhưng đầy “quyến rũ”, để thấy được rằng ẩm thực không chỉ nằm ở vị giác, mà còn là hành trình khám phá bản sắc và tâm hồn của một vùng đất.
